TS. Nguyễn Đức Toàn
Khoa Ngữ văn và Khoa học Xã hội, Trường Đại học Hải Dương
Trong tiến trình đổi mới giáo dục đại học, phát triển năng lực nghiên cứu và khả năng tự học, tự phát triển của người học ngày càng được xác định là một trong những yêu cầu cốt lõi của đào tạo theo hướng phát triển năng lực. Luật Giáo dục đại học số 125/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, tiếp tục đặt hoạt động nghiên cứu khoa học trong mối quan hệ hữu cơ với đào tạo và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao [1]. Cùng với đó, Thông tư số 26/2021/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo đã quy định cụ thể về hoạt động nghiên cứu khoa học của sinh viên trong các cơ sở giáo dục đại học, qua đó khẳng định vai trò của sinh viên như một chủ thể tham gia vào hoạt động khoa học của nhà trường [2].
Đối với các ngành Ngữ văn và Khoa học Xã hội, NCKH sinh viên không chỉ là hoạt động học thuật bổ trợ mà còn là môi trường quan trọng để người học hình thành tư duy phản biện, năng lực đọc hiểu và phân tích văn bản, năng lực khảo sát thực tiễn văn hóa - xã hội, đồng thời từng bước làm chủ phương pháp nghiên cứu chuyên ngành. Trong những năm qua, Khoa Ngữ văn và Khoa học Xã hội, Trường Đại học Hải Dương đã quan tâm tổ chức, định hướng và thúc đẩy phong trào NCKH sinh viên, có những đóng góp tích cực vào hoạt động NCKH chung của sinh viên toàn Trường. Tuy nhiên, yêu cầu nâng cao chất lượng đào tạo trong giai đoạn mới đặt ra vấn đề không chỉ mở rộng số lượng mà quan trọng hơn là nâng cao chiều sâu, tính chủ động và tính bền vững của hoạt động nghiên cứu. Thực tiễn cho thấy cần tiếp tục phát triển năng lực tự định hướng, động lực nghiên cứu, quyền tự chủ học thuật và môi trường hỗ trợ nghiên cứu cho sinh viên. Từ yêu cầu đó, bài viết tập trung nhận diện những vấn đề đặt ra trong thực tiễn NCKH sinh viên tại Khoa và đề xuất một số biện pháp có tính hệ thống, khả thi nhằm phát huy kết quả đã đạt được, khắc phục những điểm còn hạn chế và từng bước nâng cao chất lượng công tác NCKH sinh viên trong thời gian tới.
Công tác nghiên cứu khoa học của sinh viên tại các trường sư phạm
Nghiên cứu khoa học (NCKH) của sinh viên là một bộ phận quan trọng trong quá trình đào tạo đại học, đặc biệt đối với các cơ sở giáo dục có chức năng đào tạo giáo viên. Nếu hoạt động dạy học chủ yếu hướng tới việc tổ chức cho người học lĩnh hội, vận dụng và phát triển hệ thống tri thức đã được xác lập thì NCKH tạo ra môi trường để sinh viên trực tiếp tham gia vào quá trình phát hiện vấn đề, tìm kiếm và xử lí tư liệu, xây dựng luận cứ, kiểm chứng giả thuyết, hình thành cách lí giải và trình bày những kết quả nghiên cứu của mình.
Vì vậy, NCKH không chỉ tạo ra sản phẩm học thuật mà còn góp phần chuyển hóa tri thức chuyên môn thành năng lực nhận thức, năng lực giải quyết vấn đề và năng lực tự học, tự phát triển của người học.
Từ phương diện khoa học giáo dục, năng lực NCKH có thể được nhìn nhận như một cấu trúc phức hợp, trong đó tri thức chuyên môn, phương pháp luận, thao tác tư duy, kĩ năng nghiên cứu, thái độ học thuật và khả năng tự tổ chức hoạt động có mối quan hệ hữu cơ với nhau. Các nghiên cứu về năng lực NCKH của sinh viên cho thấy sự phát triển năng lực này không diễn ra một cách tự phát mà chịu sự chi phối đồng thời của trình độ nhận thức, tính tích cực của người học, phương pháp tổ chức dạy học, năng lực hướng dẫn của giảng viên và môi trường học thuật. Việc trang bị phương pháp luận nghiên cứu khoa học vì thế có ý nghĩa nền tảng, giúp sinh viên từng bước chuyển từ tiếp nhận tri thức sang vận dụng tri thức để đặt câu hỏi, nhận diện vấn đề và kiến tạo những cách tiếp cận mới đối với đối tượng nghiên cứu [3].
Đối với sinh viên các trường sư phạm, NCKH còn có ý nghĩa đặc biệt ở phương diện hình thành năng lực nghề nghiệp. Người giáo viên trong bối cảnh giáo dục hiện đại không chỉ là người truyền đạt tri thức mà còn phải có khả năng quan sát, phát hiện và giải quyết những vấn đề nảy sinh trong thực tiễn giáo dục; biết thu thập, phân tích và đánh giá thông tin; có năng lực phản tư về hoạt động chuyên môn và chủ động điều chỉnh phương pháp dạy học. Bởi vậy, rèn luyện năng lực NCKH trong quá trình đào tạo giáo viên chính là một phương thức chuẩn bị cho sinh viên năng lực học tập suốt đời, năng lực tự bồi dưỡng và khả năng thích ứng trước những biến đổi của nghề nghiệp.
Một phương diện lí luận quan trọng khác là tiếp cận NCKH sinh viên từ góc độ học tập tự định hướng và tự điều chỉnh. Knowles quan niệm học tập tự định hướng là quá trình trong đó người học chủ động xác định nhu cầu, mục tiêu, nguồn lực, chiến lược và đánh giá kết quả học tập [4]. Theo hướng tiếp cận này, sinh viên không còn được xem đơn thuần là đối tượng thực hiện nhiệm vụ do giảng viên giao mà trở thành chủ thể có khả năng xác lập mục tiêu, lựa chọn vấn đề, tổ chức tiến trình và chịu trách nhiệm đối với kết quả nghiên cứu của chính mình. Garrison tiếp tục phát triển quan niệm này thông qua mô hình học tập tự định hướng với ba phương diện có quan hệ mật thiết là tự quản, tự nhận thức và động cơ [5]. Zimmerman, từ góc độ tự điều chỉnh học tập, nhấn mạnh các hoạt động lập kế hoạch, tự giám sát và tự đánh giá như những cơ chế quan trọng giúp người học nâng cao hiệu quả học tập và nghiên cứu [6].
Vận dụng các quan điểm trên vào tổ chức NCKH sinh viên cho thấy, mục tiêu của hoạt động này không nên chỉ dừng ở việc tạo ra một số lượng nhất định các đề tài, bài báo, sản phẩm nghiên cứu hay giải thưởng khoa học. Quan trọng hơn, đó phải là quá trình hình thành năng lực nghiên cứu có tính bền vững, trong đó sinh viên từng bước biết tự xác định vấn đề, xây dựng câu hỏi nghiên cứu, lựa chọn phương pháp, tìm kiếm và xử lí tư liệu, phân tích - diễn giải kết quả, kiểm soát tiến độ và tự đánh giá chất lượng sản phẩm. Nói cách khác, từ “sinh viên tham gia NCKH” cần tiến tới “sinh viên làm chủ quá trình NCKH”. Đây cũng là cơ sở để chuyển trọng tâm từ đánh giá sản phẩm cuối cùng sang đánh giá cả quá trình hình thành và phát triển năng lực nghiên cứu.

Ảnh 1. Sinh viên Khoa Ngữ văn và KHXH, Trường Đại học Hải Dương say mê nghiên cứu khoa học
Từ phương diện tổ chức đào tạo, NCKH sinh viên cần được tích hợp vào chính quá trình dạy học thay vì được xem như một hoạt động tách biệt hoặc chỉ tập trung ở những học phần cuối khóa. Các nghiên cứu về dạy học theo định hướng nghiên cứu đã nhấn mạnh khả năng kết nối giữa hoạt động học tập, nghiên cứu và thực tiễn nghề nghiệp, qua đó giúp người học chuyển từ vị thế tiếp nhận tri thức sang vị thế tham gia kiến tạo tri thức [3]. Đối với các trường sư phạm, sự tích hợp này càng cần thiết bởi mỗi nhiệm vụ nghiên cứu chuyên ngành đồng thời có thể trở thành một cơ hội rèn luyện năng lực nghề nghiệp: sinh viên Ngữ văn có thể nghiên cứu một vấn đề văn học để phát triển năng lực đọc hiểu và phân tích văn bản; sinh viên Lịch sử có thể khai thác tư liệu địa phương để hình thành năng lực sử liệu học; sinh viên Địa lí có thể khảo sát không gian tự nhiên, kinh tế - xã hội và môi trường để phát triển năng lực điều tra thực địa, xử lí dữ liệu và nhận thức lãnh thổ.
Về phương diện quản lí và chính sách, Thông tư số 26/2021/TT-BGDĐT đã xác lập khuôn khổ tổ chức hoạt động NCKH của sinh viên trong các cơ sở giáo dục đại học [2]. Điều đó cho thấy NCKH sinh viên không chỉ là hoạt động khuyến khích mang tính phong trào mà đã trở thành một thành tố của quá trình đào tạo đại học, cần được tổ chức, hướng dẫn, đánh giá và bảo đảm các điều kiện thực hiện một cách phù hợp. Trong bối cảnh đổi mới giáo dục đại học theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực người học, chất lượng NCKH sinh viên cần được xem xét trên nhiều phương diện: mức độ chủ động của sinh viên, chất lượng vấn đề nghiên cứu, tính khoa học của phương pháp, khả năng vận dụng tri thức, giá trị học thuật và khả năng kết nối với thực tiễn [1].
Như vậy, cơ sở lí luận của công tác NCKH sinh viên tại các trường sư phạm có thể được quy tụ ở ba phương diện cơ bản: (1) phát triển năng lực NCKH của người học; (2) phát triển khả năng học tập tự định hướng, tự điều chỉnh và tự chịu trách nhiệm; (3) tích hợp hoạt động nghiên cứu vào quá trình đào tạo và phát triển năng lực nghề nghiệp. Ba phương diện này có quan hệ bổ sung và chi phối lẫn nhau, tạo thành nền tảng để xây dựng một mô hình NCKH sinh viên vừa bảo đảm yêu cầu học thuật, vừa đáp ứng mục tiêu đào tạo nguồn nhân lực giáo dục có năng lực thích ứng và đổi mới.
Mục tiêu, đặc điểm của công tác nghiên cứu khoa học của sinh viên Khoa Ngữ văn và Khoa học Xã hội
Trong tổng thể hoạt động NCKH sinh viên của nhà trường, NCKH tại Khoa Ngữ văn và Khoa học Xã hội cần được xác định trên cơ sở đặc thù của các ngành đào tạo thuộc lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn, đồng thời gắn chặt với yêu cầu đào tạo giáo viên. Đối tượng nghiên cứu của sinh viên không chỉ là những vấn đề thuần túy thuộc phạm vi lí thuyết chuyên ngành mà còn bao gồm các hiện tượng văn học, ngôn ngữ, lịch sử, địa lí, văn hóa, xã hội và giáo dục. Chính tính đa dạng của đối tượng nghiên cứu tạo nên một không gian học thuật có tính liên ngành, trong đó tri thức chuyên môn được đặt trong mối quan hệ với đời sống văn hóa - xã hội và thực tiễn giáo dục.
Thứ nhất, về mục tiêu, NCKH sinh viên của Khoa trước hết nhằm hình thành và phát triển năng lực nghiên cứu chuyên ngành. Sinh viên cần được rèn luyện khả năng phát hiện vấn đề từ những hiện tượng cụ thể của văn học, ngôn ngữ, lịch sử, địa lí và đời sống xã hội; biết chuyển những quan sát ban đầu thành câu hỏi nghiên cứu có tính khoa học; biết xác lập đối tượng, phạm vi, phương pháp và nhiệm vụ nghiên cứu; đồng thời có khả năng thu thập, lựa chọn, phân loại, xử lí và đánh giá tư liệu một cách có hệ thống. Đây là những năng lực nền tảng để sinh viên từng bước hình thành tư duy học thuật độc lập và có khả năng thực hiện các nghiên cứu ở mức độ ngày càng cao.
Thứ hai, NCKH hướng tới mục tiêu gắn tri thức chuyên ngành với thực tiễn giảng dạy. Với sinh viên định hướng nghề nghiệp sư phạm, một đề tài nghiên cứu có giá trị không chỉ ở khả năng giải quyết một vấn đề lí luận mà còn ở khả năng chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành tri thức, học liệu và phương thức tổ chức dạy học. Chẳng hạn, nghiên cứu về một tác giả, tác phẩm hoặc hiện tượng văn học có thể cung cấp cơ sở cho việc thiết kế hoạt động đọc hiểu và dạy học văn bản; nghiên cứu về tiếng Việt có thể hỗ trợ xây dựng các dạng bài tập phát triển năng lực sử dụng ngôn ngữ; nghiên cứu lịch sử địa phương có thể trở thành nguồn tư liệu cho dạy học lịch sử theo hướng gắn bài học với di sản và kí ức cộng đồng; nghiên cứu địa lí địa phương có thể góp phần xây dựng học liệu trực quan, bản đồ, dữ liệu thực địa và các nhiệm vụ học tập gắn với không gian sống của học sinh.
Thứ ba, NCKH của sinh viên Khoa hướng tới khai thác những nguồn tư liệu và vấn đề nghiên cứu giàu tính địa phương. Với một trường đại học địa phương, lợi thế không chỉ nằm ở hệ thống học liệu sẵn có mà còn ở khả năng tiếp cận trực tiếp với không gian văn hóa, lịch sử, địa lí và xã hội nơi nhà trường đóng chân. Các vấn đề về văn hóa xứ Đông, di sản Hải Dương, văn học dân gian, ngôn ngữ địa phương, lịch sử vùng đất, địa lí kinh tế - xã hội, các thiết chế văn hóa và giáo dục trên địa bàn có thể trở thành nguồn đề tài phong phú cho sinh viên. Việc đưa những chất liệu này vào nghiên cứu vừa giúp sinh viên có đối tượng nghiên cứu cụ thể, gần gũi, vừa góp phần thực hiện chức năng phục vụ cộng đồng của trường đại học địa phương.
Về đặc điểm, trước hết NCKH sinh viên của Khoa mang tính liên ngành và liên lĩnh vực tương đối rõ nét. Văn học không tồn tại biệt lập với lịch sử, văn hóa, địa lí và đời sống xã hội; ngược lại, việc nghiên cứu các hiện tượng văn học nhiều khi đòi hỏi sự huy động tri thức lịch sử, văn hóa học, xã hội học, ngôn ngữ học hoặc nghiên cứu truyền thông. Tương tự, nghiên cứu lịch sử và địa lí cũng ngày càng có xu hướng tiếp cận đối tượng từ nhiều chiều kích, kết hợp tư liệu văn bản, tư liệu thực địa, dữ liệu bản đồ và những nguồn thông tin văn hóa - xã hội. Đặc điểm này tạo điều kiện thuận lợi để hình thành tư duy nghiên cứu mở, đồng thời giúp sinh viên nhận thức sâu sắc hơn về tính phức hợp của các hiện tượng xã hội và văn hóa.
Thứ hai, NCKH của sinh viên Khoa có mối quan hệ trực tiếp với thực tiễn dạy học và giáo dục. Đây là đặc điểm đặc biệt quan trọng đối với một khoa vừa đào tạo các ngành khoa học xã hội - nhân văn vừa có các ngành đào tạo giáo viên. Nghiên cứu vì thế không nên dừng ở việc “biết thêm” một tri thức mà cần hướng tới khả năng “sử dụng được” tri thức ấy trong hoạt động nghề nghiệp. Sinh viên được khuyến khích khảo sát những vấn đề xuất hiện trong thực tiễn nhà trường, trong quá trình dạy học, trong đời sống văn hóa địa phương và trong sự biến đổi của môi trường xã hội để từ đó hình thành các câu hỏi nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn.
Thứ ba, NCKH của sinh viên Khoa mang tính thực hành và trải nghiệm tương đối cao. Bên cạnh phương pháp nghiên cứu tài liệu, sinh viên có thể thực hiện khảo sát, phỏng vấn, điều tra xã hội học quy mô nhỏ, điền dã văn hóa, khai thác tư liệu địa phương, quan sát thực địa, xử lí dữ liệu và phân tích trường hợp. Đối với các ngành Ngữ văn và Văn học, đó có thể là việc khảo sát văn bản, tác phẩm, sáng tác địa phương, văn học dân gian hoặc tiếp nhận văn học; đối với Lịch sử, đó có thể là khai thác di tích, tư liệu lưu trữ, kí ức cộng đồng và lịch sử địa phương; đối với Địa lí, đó có thể là điều tra không gian dân cư, kinh tế, môi trường, tài nguyên hoặc những biến đổi của cảnh quan. Chính quá trình tiếp xúc trực tiếp với đối tượng giúp sinh viên chuyển từ tri thức mang tính sách vở sang tri thức được kiểm chứng bằng trải nghiệm nghiên cứu.
Thứ tư, NCKH sinh viên của Khoa có tính kế thừa và phát triển theo lộ trình đào tạo. Hoạt động nghiên cứu không nên chỉ xuất hiện khi sinh viên thực hiện khóa luận tốt nghiệp mà cần được hình thành từng bước ngay từ những năm đầu thông qua các bài tập nghiên cứu nhỏ, seminar, thuyết trình học thuật, khảo sát chuyên đề và các nhiệm vụ nghiên cứu gắn với học phần. Cách tổ chức này phù hợp với quan điểm coi năng lực NCKH là kết quả của một quá trình tích lũy liên tục, trong đó sinh viên từng bước phát triển từ năng lực nhận diện vấn đề đến năng lực thiết kế, thực hiện, đánh giá và trình bày một nghiên cứu tương đối hoàn chỉnh. Thực tiễn tại Khoa cũng cho thấy việc tích hợp nhiệm vụ nghiên cứu vào các học phần chuyên ngành là khả thi bởi chương trình đào tạo vốn đã có nhiều nội dung thực hành phân tích, khảo sát và xử lí tư liệu [3].
Thứ năm, NCKH của sinh viên Khoa cần được đặt trong môi trường học thuật có tính cộng đồng, trong đó giảng viên giữ vai trò định hướng, tư vấn và phản biện, còn sinh viên giữ vai trò chủ thể thực hiện. Mối quan hệ giữa giảng viên và sinh viên vì thế cần chuyển dần từ mô hình “giao - làm - chấm” sang mô hình “gợi mở - đồng thiết kế - thực hiện - phản hồi - hoàn thiện”. Các hình thức seminar, tọa đàm khoa học, câu lạc bộ nghiên cứu, báo cáo chuyên đề, hội nghị sinh viên NCKH và cộng đồng học tập có thể tạo ra không gian để sinh viên trình bày ý tưởng, tiếp nhận phản biện và học hỏi lẫn nhau. Cách tiếp cận này đồng thời phù hợp với quan niệm về “học thuật phục vụ cộng đồng” của Boyer [7], khi hoạt động nghiên cứu không chỉ tạo ra giá trị trong phạm vi nhà trường mà còn hướng tới việc nhận diện, giải thích và đóng góp giải pháp cho những vấn đề của cộng đồng địa phương.
Từ những cơ sở trên có thể xác định rằng, công tác NCKH sinh viên tại Khoa Ngữ văn và Khoa học Xã hội cần được triển khai theo hướng phát triển năng lực nghiên cứu, tăng cường quyền tự chủ học thuật, gắn nghiên cứu với đào tạo nghề nghiệp, khai thác thế mạnh chuyên ngành và nguồn lực địa phương, đồng thời mở rộng kết nối giữa nhà trường với cộng đồng. Đây cũng là cơ sở để phân tích thực trạng công tác NCKH sinh viên của Khoa trên bốn phương diện có quan hệ tương hỗ: người học - người dạy - tổ chức đào tạo - môi trường và nguồn lực; từ đó xác định những thuận lợi, hạn chế và đề xuất hệ thống giải pháp phù hợp với điều kiện thực tiễn của Khoa và đặc thù của một trường đại học địa phương.
Thực trạng công tác nghiên cứu khoa học sinh viên tại Khoa Ngữ văn và Khoa học Xã hội
* Thuận lợi
Xét theo khung bốn yếu tố nêu trên, ở góc độ người dạy, Khoa Ngữ văn và Khoa học Xã hội có đội ngũ giảng viên được đào tạo bài bản, có kinh nghiệm hướng dẫn khóa luận và đề tài NCKH sinh viên, cùng nguồn học liệu tương đối phong phú về văn học, ngôn ngữ, văn hóa và khoa học xã hội. Ở góc độ người học, sinh viên của Khoa có ưu thế về năng lực ngôn ngữ, khả năng đọc hiểu và diễn đạt văn bản, đây là nền tảng thuận lợi để phát triển kĩ năng viết học thuật và trình bày kết quả nghiên cứu. Ở góc độ tổ chức, chương trình đào tạo các ngành thuộc Khoa vốn đã tích hợp nhiều học phần mang tính thực hành phân tích, khảo sát, tạo tiền đề thuận lợi để lồng ghép nhiệm vụ nghiên cứu vào quá trình dạy học mà không đòi hỏi thay đổi lớn về cấu trúc chương trình.
* Hạn chế và nguyên nhân
Bên cạnh những thuận lợi trên, thực tiễn quan sát cho thấy công tác NCKH sinh viên của Khoa còn một số hạn chế mang tính hệ thống. Về phía người học, một bộ phận sinh viên chưa hình thành kĩ năng học tập tự định hướng, còn lúng túng trong xác định vấn đề nghiên cứu và quản lí tiến độ thực hiện đề tài; nguyên nhân sâu xa nằm ở việc kĩ năng này chưa được rèn luyện một cách tường minh, có hệ thống ngay từ năm học đầu tiên mà thường chỉ được nhắc đến khi sinh viên bước vào giai đoạn làm khóa luận. Về phía tổ chức dạy học, nhiệm vụ nghiên cứu phần lớn vẫn được lồng ghép một cách rời rạc trong từng học phần riêng lẻ, thiếu một lộ trình phát triển năng lực NCKH xuyên suốt bốn năm đào tạo. Về phía môi trường - nguồn lực, là đặc điểm chung của nhiều trường đại học địa phương, kinh phí và cơ chế khuyến khích NCKH sinh viên còn hạn chế, các câu lạc bộ học thuật, diễn đàn nghiên cứu hoạt động chưa thường xuyên, khiến động lực nghiên cứu của sinh viên mang tính thời điểm, gắn với yêu cầu học phần hơn là nhu cầu tự thân. Ngoài ra, nhiều đề tài NCKH của sinh viên còn thiên về khái quát lí thuyết, chưa khai thác triệt để lợi thế đặc thù của địa phương như văn hóa xứ Đông, di sản Hải Dương, ngôn ngữ và văn học dân gian vùng đồng bằng Bắc Bộ - đây vừa là hạn chế, vừa là dư địa quan trọng để đổi mới nội dung nghiên cứu trong thời gian tới.
Hệ thống biện pháp tăng cường chất lượng công tác nghiên cứu khoa học của sinh viên
Từ kết quả phân tích thực trạng theo bốn yếu tố nêu trên, bài báo đề xuất một hệ thống năm biện pháp, được tổ chức theo mô hình “năm trụ cột” tác động đồng thời lên các yếu tố người học, người dạy, tổ chức dạy học, công cụ đánh giá và môi trường học thuật. Đây là điểm mới về mặt tiếp cận của bài báo so với các nghiên cứu trước đây thường chỉ đề xuất biện pháp đơn lẻ, thiếu tính hệ thống và chưa gắn với đặc thù nguồn lực hạn chế của một trường đại học địa phương.
* Phát triển kĩ năng học tập tự định hướng cho sinh viên (trụ cột người học)
Biện pháp hướng đến xây dựng một lộ trình rèn luyện kĩ năng tự định hướng xuyên suốt quá trình đào tạo, thay vì chỉ tập trung vào giai đoạn làm khóa luận như hiện nay. Lộ trình này có thể được tổ chức theo ba giai đoạn: giai đoạn năm thứ nhất và thứ hai tập trung hình thành kĩ năng tự nhận thức, xác định vấn đề và lập kế hoạch học tập thông qua các học phần phương pháp luận nghiên cứu; giai đoạn năm thứ ba tập trung rèn luyện kĩ năng tìm kiếm, xử lí tư liệu văn học, ngôn ngữ, tư liệu điền dã xã hội học và kĩ năng tư duy phản biện thông qua các bài tập nghiên cứu nhỏ gắn với học phần chuyên ngành; giai đoạn năm thứ tư tập trung kĩ năng tự quản lí tiến độ và trình bày kết quả nghiên cứu gắn với khóa luận tốt nghiệp. Việc phân kì rèn luyện kĩ năng theo lộ trình như vậy là một đề xuất có tính hệ thống, khắc phục tình trạng rèn luyện kĩ năng NCKH một cách rời rạc, thiếu liên tục như thực trạng đã nêu ở mục B.
* Xây dựng môi trường học tập khuyến khích động lực nghiên cứu khoa học (trụ cột môi trường)
Đối với một trường đại học địa phương như Trường Đại học Hải Dương, nguồn lực tài chính dành cho NCKH sinh viên thường không dồi dào như các đại học lớn, do đó biện pháp tạo động lực cần ưu tiên các giải pháp ít tốn kém nhưng có tính bền vững, như xây dựng quỹ đề tài NCKH sinh viên quy mô nhỏ do Khoa quản lý, tổ chức các buổi báo cáo, tọa đàm học thuật định kỳ để ghi nhận và lan tỏa kết quả nghiên cứu, đồng thời thiết lập cơ chế cộng điểm, xét học bổng gắn với kết quả NCKH theo đúng tinh thần của Thông tư số 26/2021/TT-BGDĐT [2]. Một điểm mới đáng chú ý là việc gắn đề tài NCKH sinh viên với các vấn đề văn hóa, ngôn ngữ, lịch sử, xã hội mang tính đặc thù của địa phương như văn hóa xứ Đông, di sản Hải Dương không chỉ có ý nghĩa tạo động lực nội tại cho sinh viên mà còn phù hợp với sứ mệnh phục vụ phát triển kinh tế - xã hội địa phương vốn là đặc trưng cốt lõi của mô hình đại học địa phương, gần với quan niệm về “học thuật phục vụ cộng đồng” (scholarship of engagement) mà Boyer đã đề xuất [7].
* Tổ chức dạy học theo hướng tăng cường quyền tự chủ học thuật của sinh viên (trụ cột tổ chức dạy học)
Giảng viên các học phần chuyên ngành cần chuyển từ phương thức giao đề tài áp đặt sang phương thức đồng thiết kế nhiệm vụ nghiên cứu cùng sinh viên, thông qua các hình thức dạy học tích cực như seminar phân tích tác phẩm văn học, bài tập khảo sát ngôn ngữ theo địa bàn, đề tài điền dã xã hội học quy mô nhỏ tại các di tích, làng nghề, cộng đồng dân cư trên địa bàn tỉnh Hải Dương. Việc tổ chức dạy học theo dự án gắn với không gian văn hóa - xã hội địa phương vừa tạo điều kiện thực hành tự chủ học thuật cho sinh viên, vừa tận dụng lợi thế “gần dân, sát cơ sở” vốn là ưu thế đặc trưng của một trường đại học địa phương so với các đại học ở đô thị lớn. Việc đánh giá kết hợp giữa đánh giá quá trình, tự đánh giá và đánh giá đồng đẳng cũng cần được thể chế hóa trong đề cương học phần để bảo đảm tính bền vững của biện pháp, thay vì phụ thuộc vào sự chủ động của từng giảng viên.
* Thiết kế, hướng dẫn sinh viên sử dụng rubric tự giám sát, tự đánh giá năng lực nghiên cứu khoa học (trụ cột công cụ đánh giá)
Rubric được đề xuất xây dựng theo bốn mức độ phát triển năng lực (mới hình thành, đang phát triển, thành thạo, có khả năng hướng dẫn người khác) trên năm tiêu chí tương ứng với các kĩ năng đã nêu ở biện pháp 1: xác định vấn đề nghiên cứu, lập kế hoạch, thu thập - xử lí tư liệu, phân tích - diễn giải dữ liệu và trình bày kết quả. Điểm mới của biện pháp này là đề xuất tích hợp rubric vào hồ sơ học tập điện tử (e-portfolio) của sinh viên, cho phép sinh viên và giảng viên cố vấn học tập cùng theo dõi sự tiến bộ về năng lực NCKH qua từng học kì, thay vì chỉ đánh giá một lần tại thời điểm bảo vệ khóa luận. Cách làm này biến rubric từ một công cụ đánh giá tổng kết thành một công cụ đánh giá vì sự phát triển (assessment for development), phù hợp với bản chất của học tập tự định hướng đã được Zimmerman nhấn mạnh [6].
* Xây dựng cộng đồng học tập và câu lạc bộ nghiên cứu khoa học (trụ cột cộng đồng học thuật)
Bên cạnh việc duy trì hoạt động câu lạc bộ học thuật theo chủ đề văn học, ngôn ngữ, văn hóa, xã hội học trong nội bộ Khoa, biện pháp này đề xuất mở rộng cộng đồng học tập ra bên ngoài nhà trường thông qua liên kết với các thiết chế văn hóa trên địa bàn thành phố như Bảo tàng Hải Phòng, Thư viện thành phố, Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch, cũng như các trường trung học phổ thông trên địa bàn. Đây là một đề xuất mang tính hệ thống, biến cộng đồng học tập của sinh viên từ một không gian khép kín trong phạm vi Khoa thành một mạng lưới học thuật mở, gắn kết nhà trường với địa phương - hướng đi phù hợp với xu thế phát triển của các đại học địa phương theo mô hình đại học phục vụ cộng đồng, gắn đào tạo, nghiên cứu với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội của địa bàn [7].
Sự liên kết giữa các biện pháp và khả năng áp dụng trong thực tiễn
Năm biện pháp được đề xuất không tồn tại biệt lập mà có mối quan hệ bổ trợ, tạo thành một hệ thống thống nhất nhằm nâng cao chất lượng nghiên cứu khoa học của sinh viên. Trong đó, phát triển năng lực tự học, tự nghiên cứu là nền tảng; tổ chức dạy học theo hướng tăng cường quyền tự chủ học thuật tạo không gian để sinh viên vận dụng và phát triển năng lực; rubric tự theo dõi và tự đánh giá cung cấp cơ chế phản hồi, giúp sinh viên nhận diện mức độ tiến bộ và những điểm cần điều chỉnh. Đồng thời, xây dựng môi trường và động lực nghiên cứu cùng với phát triển cộng đồng học tập, câu lạc bộ nghiên cứu tạo điều kiện duy trì hứng thú, tăng cường giao lưu học thuật và hình thành văn hóa nghiên cứu trong sinh viên.

Ảnh 2. TS. Phạm Thị Thu Thuỷ - Trưởng khoa trao giấy chứng nhận và vinh danh những sinh viên có thành tích nghiên cứu khoa học
Điểm đáng chú ý là mối liên kết giữa các biện pháp được hình thành theo một chu trình phát triển năng lực, trong đó mỗi biện pháp vừa là điều kiện, vừa là tiền đề để kích hoạt hiệu quả của những biện pháp khác. Khi sinh viên được trang bị phương pháp tự học và tự nghiên cứu, các em có khả năng chủ động hơn trong việc xác lập vấn đề, tìm kiếm tư liệu và tổ chức tiến trình nghiên cứu. Quyền tự chủ học thuật tiếp tục chuyển năng lực đó thành hành động thông qua các nhiệm vụ học tập có tính khám phá, thực hành, khảo sát và tranh luận. Quá trình này cần được hỗ trợ bằng cơ chế tự đánh giá để người học hình thành năng lực phản tư, nhận biết khoảng cách giữa yêu cầu nghiên cứu và năng lực thực tế của bản thân. Trên nền tảng ấy, môi trường học thuật và cộng đồng nghiên cứu đóng vai trò duy trì động lực, tạo sự tương tác và thúc đẩy quá trình học tập từ cá nhân sang hợp tác, từ tiếp nhận tri thức sang kiến tạo tri thức.
Các biện pháp trên có khả năng áp dụng trong thực tiễn Khoa Ngữ văn và Khoa học Xã hội bởi phù hợp với đặc thù đào tạo các ngành Ngữ văn, Lịch sử, Địa lí và Giáo dục học. Việc triển khai có thể thực hiện từng bước, gắn với các học phần, hoạt động thực hành nghề nghiệp, seminar, khóa luận và hoạt động nghiên cứu khoa học sinh viên. Đặc biệt, việc khai thác nguồn tư liệu văn hóa, lịch sử, địa lí địa phương sẽ góp phần đưa nghiên cứu của sinh viên gần hơn với thực tiễn, đồng thời tạo cơ hội kết nối giữa đào tạo, nghiên cứu và phục vụ cộng đồng.

Ảnh 3. TS. Nguyễn Đức Toàn, Phó Trưởng khoa trao giấy chứng nhận cho sinh viên có thành tích nghiên cứu khoa học của Khoa năm học 2025-2026
Từ góc độ tổ chức đào tạo, tính khả thi của hệ thống biện pháp còn nằm ở chỗ không nhất thiết phải hình thành những hoạt động hoàn toàn mới mà có thể tái cấu trúc và tích hợp các nguồn lực sẵn có trong chương trình đào tạo. Giảng viên có thể chuyển một bộ phận nhiệm vụ học tập thành các vấn đề nghiên cứu quy mô nhỏ; các seminar, thực hành, thực tập sư phạm và khóa luận có thể trở thành những “điểm nút” của quá trình phát triển năng lực nghiên cứu. Theo đó, nghiên cứu khoa học không còn được nhìn nhận như một hoạt động diễn ra tách biệt vào cuối khóa học mà trở thành một phương thức học tập xuyên suốt, giúp sinh viên từng bước hình thành năng lực tư duy độc lập, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực giao tiếp học thuật và năng lực vận dụng tri thức vào thực tiễn nghề nghiệp. Đây cũng là cơ sở để Khoa từng bước kiến tạo môi trường đào tạo trong đó người học không chỉ học về tri thức mà còn học cách đặt vấn đề, kiểm chứng, đối thoại và tạo lập tri thức.
Thay lời kết
Nghiên cứu khoa học của sinh viên không chỉ là một hoạt động học thuật bổ trợ cho quá trình đào tạo mà còn là một phương thức quan trọng để chuyển hóa tri thức thành năng lực, kinh nghiệm thành phương pháp và quá trình học tập thành khả năng tự kiến tạo tri thức. Đối với sinh viên Khoa Ngữ văn và Khoa học Xã hội, Trường Đại học Hải Dương, phát triển năng lực nghiên cứu khoa học càng có ý nghĩa bởi đặc thù của các ngành đào tạo đòi hỏi người học không chỉ nắm vững hệ thống tri thức chuyên môn mà còn phải có năng lực tư duy độc lập, đọc hiểu và phân tích vấn đề, giao tiếp học thuật, xử lí thông tin, hợp tác, sáng tạo và vận dụng tri thức vào những hoàn cảnh thực tiễn.
Trên cơ sở nhận diện những thuận lợi, hạn chế và nguyên nhân của công tác nghiên cứu khoa học sinh viên, bài viết đề xuất năm nhóm biện pháp có tính liên kết: phát triển năng lực tự học, tự nghiên cứu; xây dựng môi trường và động lực nghiên cứu; tăng cường quyền tự chủ học thuật trong dạy học; sử dụng rubric để tự theo dõi, tự đánh giá năng lực nghiên cứu; đồng thời hình thành cộng đồng học tập và câu lạc bộ nghiên cứu. Giá trị của hệ thống biện pháp không nằm ở từng giải pháp riêng lẻ mà ở khả năng tạo dựng một hệ sinh thái học tập - nghiên cứu, trong đó người học được trao cơ hội chủ động đặt câu hỏi, tìm kiếm và kiến tạo tri thức, phản tư về quá trình học tập, hợp tác với cộng đồng học thuật và từng bước hình thành năng lực nghề nghiệp.
Vì vậy, nâng cao chất lượng nghiên cứu khoa học sinh viên cần được nhìn nhận như một bộ phận hữu cơ của chiến lược phát triển người học toàn diện tại Khoa Ngữ văn và Khoa học Xã hội, Trường Đại học Hải Dương. Khi nghiên cứu trở thành một phương thức học tập thường xuyên và có ý nghĩa, sinh viên không chỉ trưởng thành về tri thức chuyên ngành mà còn phát triển năng lực tự chủ, tư duy phản biện, sáng tạo, hợp tác và thích ứng; từ đó tạo nền tảng để trở thành những nguồn nhân lực có năng lực chuyên môn, bản lĩnh học thuật và khả năng đóng góp tích cực cho nhà trường, nghề nghiệp và cộng đồng.
Chú thích:
[1] Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, Luật Giáo dục đại học, số 125/2025/QH15, Hà Nội, 2025.
[2] Bộ Giáo dục và Đào tạo, Thông tư số 26/2021/TT-BGDĐT quy định về hoạt động nghiên cứu khoa học của sinh viên trong cơ sở giáo dục đại học. Hà Nội, 2021.
[3] Lê Thị Thanh Chung, “Biện pháp nâng cao chất lượng nghiên cứu khoa học giáo dục của sinh viên Đại học Sư phạm,” Luận án Tiến sĩ Giáo dục học, 2005.
[4] M. S. Knowles, Self-Directed Learning: A Guide for Learners and Teachers. New York: Association Press, 1975.
[5] D. R. Garrison, “Self-directed learning: Toward a comprehensive model,” Adult Education Quarterly, vol. 48, no. 1, pp. 18-33, 1997.
[6] B. J. Zimmerman, “Becoming a self-regulated learner: An overview,” Theory Into Practice, vol. 41, no. 2, pp. 64-70, 2002.
[7] E. L. Boyer, “The scholarship of engagement,” Journal of Public Service and Outreach, vol. 1, no. 1, pp. 11-20, 1996.
(Nguồn: Tạp chí Khoa học và Công nghệ Trường Đại học Hải Dương, Số 3/2026, tr. 13-17)
